O POLSKICH KAPLICZKACH

  "Perłami krajobrazu" nazwał Tadeusz Seweryn polskie kapliczki.
"Akty strzeliste naszego krajobrazu" - pisze o nich prof. Wiktor Zin.

Rozmiar: 26780 bajtów

Stanowią prawdziwą ozdobę pejzażu i są świadkami minionej historii.
Fundatorami kapliczek były osoby prywatne lub grupy osób. Murowane, drewniane, małe czy duże, miały swoje intencje, dla których powstawały. Stoją na rozstajach dróg, na pograniczu wiosek, osiedli, miast, pomiędzy skałami, w szczerym polu. W polskim krajobrazie można je zobaczyć w dziuplach drzew, stojące między drzewami, które stanowiły dla nich oprawę.

Rozmiar: 18240 bajtów

Rozmiar: 16242 bajtów

Kapliczki wieszano też na drzewach jako małe, drewniane, przyozdobione domki. Fundatorzy kapliczek i krzyży przydrożnych sadzili zazwyczaj wokół tych obiektów drzewa, najczęściej lipy i kasztanowce, a zatem drzewa kwitnące i pachnące, przyciągające owady.

W koronach ich szumi, brzęczy i bzyczy - te głosy życia uzupełniają się z wymową z pozoru milczących kamieni kapliczki. Lipy i kasztanowce to gatunki drzew rozrastające się potężnie. Sadzone z reguły w tym samym czasie, kiedy stawiano kapliczkę, dorównują jej wiekiem, nawzajem więc o swym wieku świadczą.
Wzniesione często na wzgórku, a nawet celowo usypanym kopczyku, u stóp rozrosłych z czasem potężnie drzew - stare kapliczki stanowią dziś prawdziwe perły krajobrazu. Świadomie komponowana (przed wiekiem lub dwoma) w otoczeniu kapliczek zieleń sprawia, że oba elementy tworzą łącznie kulturowo-przyrodniczy zabytkowy zespół. Trzeba więc zapewnić mądrą opiekę i ochronę zarówno kapliczkom i krzyżom, jak i ich otoczeniu. Te kulturowo-przyrodnicze cuda są bowiem jedną z najcenniejszych wartości w dziedzictwie kulturowym naszej ziem

Rozmiar: 20448 bajtów


Niektóre z kapliczek, tam, gdzie nie było kościołów, projektowane były ze specjalnym prześwitem w najwyższej kondygnacji.
Umieszczano w nim miniaturowy dzwon, który nie tylko zwoływał ludność na nabożeństwa, ale informował o śmierci któregoś z mieszkańców wsi i alarmował o pożarach i innych, ważnych dla mieszkańców, wydarzeniach.
Kapliczki budowano głównie z inicjatywy świeckiej, mógł to zrobić któryś z gospodarzy, mogła cała wieś - jako wota dziękczynne, pokutne, bądź intencyjne.
Wiele kapliczek zbudowano w miejscach, które dawniej stanowiły lokalne ośrodki pogańskiego kultu, prawdopodobnie, aby odstraszyć obecne w pobliżu tych miejsc "duchy" i "demony" pogańskich bóstw.

Klasyfikacja kapliczek, krzyży i figur przydrożnych wg Tadeusza Seweryna:

KAPLICZKI NADRZEWNE:

Typ 1: oszklone, płaskie skrzyneczki z obrazkiem w ramkach. Skrzyneczki te mają też kształt płaskiego ołtarzyka oszklonego. Przybijane do drzewa lub wstawiane w jego dziuplę.

Typ 2: kapliczki podobne do budek ptasich, altanek lub płaskich skrzyneczek, nieraz misternie rzeźbionych. Frontowa ściana jest otwarta. Do bocznych ścian kapliczki przybito falisto wycięte deseczki, które wzbogacają jej sylwetę ażurowym motywem zdobniczym. Czasem zastąpiono ją ząbkowaną deseczką lub listewką. Domek przykrywa daszek, najcześciej dwupołaciowy, czasem blaszany, wygięty w półkole lub podkowę. W daszkach dwupołaciowych pojawiał się przyczółek,w którym umieszczano obrazki, krzyżyk lub małego świątka. Najbogatszą formą charakteryzuje się kapliczka z Jezusem Frasobliwym, św. Janem i Maryją w Królówce. Pojawiały się tam kolumienki wybrzuszone z bazami i głowicami wałkowatymi. Z frontu trzy arkady, przyczółek z Okiem Opatrzności, u dołu balustrada.Odmianą tego stylu jest kapliczka z dwoma daszkami.

Typ 3: miniaturowe świątynki w kształcie płaskich budyneczków z wieżyczkami lub sygnaturkami, otoczone z przodu ogrodzeniem wiejskim. Mają one daszki dwu lub czterospadowe przechodzące w baniastą kopułę lub wieżyczkę. Frontowa ściana otwarta, obramiona z boku dekoracyjnymi kolumienkami i listewkami zdobniczo wycinanymi. Nad nią trójkatny przyczułek z naszczytnikiem w kształcie krzyża. Do niektórych kapliczek dodawano lampki oliwne, a z boku wieżyczki o trzech kondygnacjach i oknach romańskich z kolorowymi szybkami.

Typ 4: kapliczki nakryte trzema daszkami. Wyglądają jak świątynie z renesansową loggią, a więc otwartym krużgankiem łukowo sklepionym, wspartym na rzeźbionych kolumienkach. We wnątrz znajdują się rzeźby w trzech grupach,. Środkowa część bywa oszklona, a zawiera rzeźbę główną na tle ołtarzyka z obrazkiem.

KAPLICZKI NA SŁUPACH:

Typ 1: kłody drzewa z wydłubaną wnęką, albo na ich wzór murowane, walcowate miniatury baszt, nakryte płaskim, stożkowatym dachem.

Typ 2: słupy drewniane na których stawiano lub wieszano godła święte lub światka. Mogą być nakryte daszkiem, a z boku osłonięte od deszczu pionowymi deseczkami ozdobnie profilowanymi. Czasami pojawiała się półeczka na doniczki z kwiatami.

Typ 3: czworościene słupy z wnęką lub kolumny kamienne zakończone kapliczką. Niektóre sylwetkami przypominają latarnię morską.

KAPLICZKI NAZIEMNE:

Typ 1: budynek z belek modrzewiowych, stawianych na zrab, nakryty dachem w kształcie piramidy kwadratowej. Kapliczka ta znajdowała się w stosunkowo dużym ogrodzeniu niskiego płotu. U szczytu krzyż i wypełniające całą frontową ścianę dwuskrzydłowe drzwi zbite z listew, rozróżniają kapliczkę od budynku gospodarczego.

Typ 2: domki czworościenne, wapnem bielone, pokryte dachem dwu - lub czterospadowym, z dużym wejściem, do połowy zasłonięte sztachetową bramką. Wewnętz ołtarz z mensa, rzeźbą lub obrazem.

Typ 3: jednonawowe świątynki z oknami w bocznych ścianach, zwięńczone kopuła baniastą lub wieżyczką, albo też kulą osadzoną na ostrosłupowej sterczynie. Bardziej ozdobne dachy: z falsito giętym przyczółkiem, rzeźbami dachem kopicowo wzdętym, łamanym oraz altanką podcieniową.

Typ 4: murowane, graniastosłupowe obeliski z kamienia lub cegły, schodkowo złamane w 2 lub 3 kondygnacjach lub czworościenne słupy z wnękami, wypełnione zwykle płaskorzeźbą, a nakryte dwu - lub czterospadowym daszkiem. Do tego typu możemy zaliczyć stawiane na cmentarzach "latarnie umarłych".

FIGURY PRZYDROŻNE:

Typ 1: Architektura tych figur została ograniczona na rzecz funkcji. I tak: cokół, dwa prostopadłe kamienie, stanowią podstawę rzeźby. Czasami cokół był z jednej strony wydłużony i służył jako klęcznik. Zdarzało się, że z czterech stron figury zosały umieszczone słupy z zastrzałami, dźwigające dach czterospadowy.

Typ 2: Figury nakryte dachem dwuspadkowym, brogowym lub stożkowatym, wspartych na czterech słupach. Kapliczki takie stawiane były nad źródłami, rzekami, jeziorami i koło mostów. W wielu miejscowściach święci znajdują miejsce dosłownie nad wodą, pale dźwigające daszek umieszczone są w wodzie.

Typ 3: Podmurówka, cztery filary połączone arkadami, daszek gwieździsty powstały ze skrzyżowania dwóch daszków dwuspadowych, a wreszcie kopuła w kształcie kopisy z żelaznym krzyżem. A wśród tej oprawy architektonicznej figura św. Jana, tj. św. Jana Sarkandra.

Typ 4: Figury z rozpiętym nad nimi daszkiem, niczym baldachimem na żelaznych pretach wygiętych w kształ litery S. Zdarzają się również takie rozwiązania: drewniany słup wyrastający z kamiennego postumentu, na nich figura Matki Boskiej (w Bystrej Podhalańskiej). Po bokach znajdują się monumentalne, baniaste kolumny. Stanowią one z jednej strony ramę figury, z drugiej zaś podporę stożkowatego daszku gontowego, spod którego zwisa wycięta w deseczkach koronka.

KRZYŻE DREWNIANE:

Frontową ścianę wypełnia u dołu napis, a nad nim rytowane lub płaskorzeźbione niektóre narzędzia lub godła męki Pańskiej (gwożdzie, młotek, kleszcze, drabiny, sznury, kielich, kości do gry, miecz, słup, słońce zacmione, korona cierniowa, chusta św. Weroniki i wiele innych). Pojawiają się zabki, linie faliste, kratownica, ornament kwaitowy, gzymsy i kapitele z główką anioła, ślimacznica oraz kroksztyny z postaciami świętych! (Rzeźbione z tego samego kawałka drewna).

Bibliografia:
1. Maria Lipok-Bierwiaczonek "Kapliczki i krzyże przydrożne na Górnym Śląsku"
2. "Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce" Tadeusz Seweryn, PAX. Warszawa
3. Zdjęcia prac Wiktora Zina.